Gaztainari ohore egiteko garaia

Posted: 2011/11/01 in Festak, Gastronomia, Gizartea, Natura, Nekazaritza, Ondarea
Etiketak: , , , , , , ,

Erlijio kristauak Santu Guztien eguna ospatzen duen bitartean, kristautasunaren aurretik datorren beste ospakizun baten garaia ere hasten da gaur, azaroaren lehenean: gaztainak jatekoa, Gaztainerre festa deitzen diotena zenbait lekutan. Gabirian ere, tradizio zahar hori berrituko dute gaur arratsean, elkarteetan eta lagunartean gaztaina janak eginez.

Azaroaren lehenetik San Martin arte (azaroak 11) hartzen omen du gaztainaren festak. Garai batean gizakien oinarrizko elikagaia zen gaztaina, Paleolitikotik, ezkurrarekin batera. XVI. mendean atzendu zen haren garrantzia, Amerikatik artoa eta patata sartzen hasi zenean.

Euskal Herrian Gaztainerre deritzon festa beste nazio batzuetan ere bada, Iberiar penintsularen iparraldeko herrialdeetan, gaztainadiak dauden lekuetan, noski: Galizian magosto, Portugalen magusto, Asturiesen maguestu, Kantabrian magosta, Katalunian castanyada, Extremaduran chaquetía, Gaztelan calbote… Magostoren etimologia latineko ‘magnus ustus’ -en (su handia) ikusten dute aditu batzuek, ‘magnum ustum’-en (suaren magikotasunari erreferentzia eginez) besteek. Edonola ere, erromatarren garaikoa dateke.

Julian Alustizak, bere ‘Euskal baserriaren inguruan’ liburu antologikoan, gabiriarrontzat gai etnografiko baliotsua utzi zuen, gaztainaren inguruan. “Gabiria aldeko mota berezienak” atalean zazpi gaztaina klase ematen ditu, herrian bilduak, beren izen berezi eta guzti:

  • Andra Mari gaztaina. Lehenengo  heldu ohi zena, egosita jateko oso ona. Goiz gaztaina. Ordiziako azokan saltzeko estimazio handikoa.
  • Azpeiti gaztaina. Ale ederrekoa eta zabal-zabala. Egosita jan ohi zuten gehienetan.
  • Bizkai gaztaina. Mutur luzeko alea. Egosita nahiz erreta jateko goxoa.
  • Artaloa. Alerik handienekoa. Zakar samarra, baina jaten zen.
  • Elorri gaztaina. Ona jateko.
  • Kirrimahatsa. Ale elkor samarra. Danbolinean erreta jateko ona.
  • Ahuntz gaztaina. Alerik zatarrekoa eta elkorra. Erreta jan ohi zen beti. Abereentzat ere erabili ohi zen.

Alustizak esaerak eta sinesmenak ere jaso zituen, gaztainarekin lotutakoak. Uztailean zegoeneko gaztainarekin pentsatzen egoten zirela adierazten du uste honek: “Santa Madalen eguna oreatue baldin bada, gaztaina-hagaik egin beharrik ez; oskarbi bada, berriz, gaztaina hagataa”. Santa Madalena egunak erakusten zuen, batik bat, zer gaztaina uzta etorriko zen. Gabirian honela esaten omen zuten: “Aurtengo hotz-busti honekin gaztaineek ez du lanik egin”, ale txikia gelditu zela.

Kontu kuriosoa ere badakar aztiriarrak liburuan. Bilketa garaian, gaztainatara hagarekin joanda istripua gertatzeko arriskua berekin zuen gaztainak, morkots arantzadunagatik:

Gaztaina-lepora igo eta haga luze horretaz inarrosi eta muskiltzen zuten gaztaina-arbola. Eta badaezpada, kontuz eta argi ibili behar azpitik zebiltzanak: morkotsaren ukitua ez baitzen batere gozoa. Eta oker negargarriak ere gerta zitezkeen tarteka. Baziren gaztaina-morkotsak begian jo, eta erabat itsututa gelditutakoak ere. Neronek ere ezagutu nuen bat behintzat: Gabiriako Behekoetxe baserriko aitona, noski.

Julian Alustiza, ‘Euskal baserriaren inguruan’, 122. orr.

Advertisements

Utzi erantzun bat

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Aldatu )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Aldatu )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Aldatu )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Aldatu )

Connecting to %s